پروانه‌ای را به کوه کوبیدند

نوعی صفت: در شعرهای مجموعۀ «درحدّ مرگ» نوعی صفت وجود دارد، که شاید بتوان آن‌ها راِ صفتِ مُؤَوّل نامید، و آن جمله‌ای است که قابلِ تأویل به یک صفت باشد. اغلبِ آشنایی‌زدایی‌هایی که در حوزۀ صفات و عباراتِ وصفی صورت گرفته، در حوزۀ جابجاییِ ارکان در ساختارِ نحوی بوده، یا در راستایِ ایجادِ ایجاز و کوتاه کردنِ جملات و عبارات. اما در این مورد، می‌بینیم که اتفاقاً شاعر، جانبِ ایجاز را رها کرده، اما نتیجه‌ای زیباشناختی گرفته: (صدای خسته= در صدایش، جاشوانِ خسته/ به چایِ دارچینِ ساحل برمی‌گشتند)، (صدای نگران= در صدایش، دخترانِ تازه بالغ/ همیشه دلواپسِ غروب بودند)، (صدای عصیانگر= در صدایش ناخدا خورشید و زار ممّد راه می‌افتادند/ تا حقّشان را بگیرند)، (صدای مُرده= صدایش را در چمدانی گذاشت/ رفت برای پرنده‌های جنوب دانه بپاشد).

برخی از شعرهای اجتماعیِ بخشِ اولِ این کتاب، نظیرِ شعر «عذاب»، نمونه‌های موفقی هستند از آن نوع شعرهای اجتماعی که ریشه در «غمِ این خفتۀ چند/ خواب در چشمِ تَرَم می‌شکند» دارند. شعرِ «نقابِ بنفش» و چند شعرِ دیگرِ این مجموعه نیز، از همین قبیل‌اند. اما در آن بخش از شعرهای اجتماعی، که بافتی تاریخی و اسطوره‌ای دارند، این نوعِ نگرش، جایِ خود را می‌دهد به گونه‌ای میهن‌پرستی (شعر سرود)، یا غمِ هم‌خونی و هم‌نژادی خوردن (شعر برادری): (برادرِ من بودی/ پیش از آنکه چیزی به تو بیاموزد).

فصلِ دومِ این مجموعه، فصلِ دردناکِ «بهشتِ رضا»ست؛ شاملِ پنج مرثیه برای رضا بروسان. در این فصل، مرگ در تمامیِ سطرها نفس می‌کشد و به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر زندگی، جزء لاینفک ذهنیت شاعر می‌شود. پرداختن به مرگ و زندگی، به مثابۀ دو عنصر توأمان از دیرباز در ادبیات کلاسیک ما سابقه داشته و علاوه بر متون عرفانی، به دیگر آثار ادبی ما نیز راه یافته است، اما هرچه در شعر کلاسیک، نگاه به مرگ، نگاهی عارفانه و پیچیده در لفاف صنایع لفظی و معنوی، اشاره‌وار و مختصر است، در شعر معاصر نگاه به مرگ، صریح و بی‌واسطه و صمیمی و زمینی است و در شعر هر شاعری، بسته به زمینۀ تجربیات شخصی، رویکردهای متنوعی یافته است؛ یکی از این رویکردها، مرثیه‌سرایی است که گاهی، مویه بر جای خالی کسی است که باید باشد و دیگر نیست: (سر گذاشتم بر شانۀ دزدی که ماشینم را می‌زد:/ «دوستم مرده است/ و مأمورِ راهبانی/ چشمانش را بسته است»). و گاه با نگاهی عمیق و فلسفی، در کنار مرثیه‌سرایی، زندگی را زیر سؤال می‌برد، و مرگ را به عنوان حقیقتی می‌پذیرد: (یک شب آنقدر می‌میرم/ که مرگ، ناچار/ سینۀ دیوار/ به چُپُق می‌نشیند).

فصلِ «میلانِ گاز» اما، نشان می‌دهد که شفاعیِ شاعرِ غزل‌های عاشقانه، در شعرِ سپیدِ تغزّلی هم تواناست، بی‌آنکه در فرایندِ انتقالِ عاطفه از غزل به شعرِ سپید، دیگر ویژگی‌های شعرِ کلاسیک را به این فضایِ جدید منتقل کند، و حتی در مواردی که از ابزار و لوازمِ کلاسیکِ شعر فارسی استفاده کرده، با تلفیقِ این عناصر، با زندگیِ مدرنِ امروزی، نتیجه‌ای غیرِ قابلِ پیش‌بینی رقم زده است. نظیر شعرِ «ماه و پلنگ»: (پلنگ نمی‌دانست/ ماه/ تنها قمرِ زمین است، با حفره‌ها و تپه‌های فراوانش/ و عشق/ یک اختلالِ روانی،/ که تأثیرِ دارو بر آن کم است/ من اما می‌دانستم/ تهران صخره‌ای ندارد/ برای خیره شدن به دلتنگیِ مدوّرِ دوردستم).

در شعرهای عاشقانۀ فصلِ «میلانِ گاز»، نوعی سرکشی و طغیان، یا به عبارتی عامیانه‌تر، نوعی قُلدُری دیده می‌شود، که در میانِ شعرهای عاشقانه، با توجه به الگویِ عاشقِ درماندۀ بیچارۀ مظلوم، کم‌نظیر است: (یک شب تو را از قبیله‌ات می‌دزدم/ و شمشیر می‌کشم به روی برادرانت/ تا فراموشت کنند)، (چرا همیشه منتظر باشم/ مسافری برگردد؟/ همین حالا دست می‌بَرم در نقشه/ جای مبدأ و مقصد را عوض می‌کنم/ و مناظر اطراف می‌مانند از کدام طرف دیده شوند)، (.../ آرایشت را کامل می‌کنی،/ که به ملاقاتِ پادشاهی بروی/ راهت را می‌بندم/ معشوقۀ معمولیِ من می‌مانی).

در شعرِ «میلانِ گاز» از فصلی با همین نام، علاوه بر بُعدِ عاطفیِ قوی، تکرارهای مؤثر در القایِ حس، وجهِ نوستالوژیکِ قدرتمندِ کار، و زبانِ نرم و صمیمیِ آن، یک روالِ خطّی تداعی در پایانِ شعر وجود دارد که لازم است به آن پرداخته شود. (و صدا/ صدا/ صدا/ صدای نقاره در صبحگاهی زمستانی/ صدای فرورفتنِ کلاغی در گیجگاهِ غروب/ صدای همهمۀ کفن‌فروشانِ بازارِ رضا/ صدای رضا بروسان وقتی محمد باقر را صدا می‌زند/ صدای شناسنامۀ من، وقتی از بوسۀ نخست حرف می‌زند) چنانکه می‌بینیم، هریک از سطرها، تداعی شده توسط عنصری هستند که در سطرِ پیش از آن‌ها وجود دارد؛ صدا، صدای نقاره را در صبحگاه تداعی کرده، صبحگاه، غروب را در سطرِ بعد، صدای همهمۀ کلاغ‌ها، صدای همهمۀ کفن‌فروشانِ بازارِ رضا را، و کفن‌فروشانِ بازارِ رضا، مرگِ رضا بروسان را، و مرگِ رضا بروسان، باطل شدنِ شناسنامۀ شاعر را تداعی کرده که در میانۀ شعر به آن اشاره شده بود، و معتقدم این فرایندِ تداعی، برای شاعر کاملاً ناخودآگاهانه بوده، و شاعر در چیدمانی چنین حساب‌شده، هیچ‌گونه إعمالِ حسابگری نکرده است. شعری از این مجموعه:

گاهی/ شب‌ها می‌پرم از خواب/ خودم را می‌بینم/ که سال‌هاست چیزی نمی‌گوید/ و خیره شده است به تاریکی/ دست می‌گذارم رویِ شانه‌اش/ قابِ عکسی را نشانم می‌دهد/ که خندۀ کودکی/ پشتِ شیشه‌اش گیر کرده‌ست/ گاهی/ شب‌ها خیره می‌شوم به تاریکی/ و خودم را می‌بینم/ که سال‌هاست/ چیزی نمی‌گوید.

/ 15 نظر / 34 بازدید
نمایش نظرات قبلی
مهسا جان نثاری

سلام انصافا وبلاگ خوبی داری یه سری هم به من بزن و تا با هم تبادل لینک کنیم بیا عزیزم

دو هفته اخیر

با سلام به دوست نویسنده و صاحب نظر جناب آقای شفاعی در نظر داریم به صورت دو هفتگی برترین داستان کوتاه منتشر شده در فضای مجازی را به همراه نقدی بر آن معرفی و بازنشر کنیم.همچنین بقیه داستان ها را با لینک به صورت فهرست وار ارائه دهیم.جهت آشنایی بیشتر لطفا قسمت (درباره وبلاگ) را مطالعه نمائید. چنانچه مایل به همکاری در این زمینه هستید یا داستان جدیدی انتشار دادید، به وسیله ی ایمیل یا کامنت ما را مطلع نمائید شما لینک شده اید و خوشحال می شویم ما را با نام "دو هفته اخیر" لینک نمائید. امیدواریم شما را کنار خود داشته باشیم.

نگار

سلام حالتون خوبه؟ من اومدم بهتون سر زدم اگه خواستید شما هم به من سر بزنید راستی اگه مایل به تبادل به لینک هستید لینک کنید و خبر بدین تا شما رو لینک کنم

دختر لوکس بلاگی

سلام وبلاگ با کیفیتی داری راستی این روز ها همه ی وبلاگ نویسان وبلاگشون تو این سایت معرفی می کنند شما معرفی کردی؟ اگه نکردی بیا وبلاگتو معرفی کن ضرر نداره

یواشکی

رمز موفقیتم رو چند سال پیش عوض کردم... الان هرکاری میکنم یادم نمیاد! زندگیم قفل کرده...کسی رو سراغ نداری رمز گشایی کنه؟!

پریسا

بدو که آپدیت کردم هوارتا. یادت نره بیای[قلب]

مهناز

توریکروزه نمایشگاه بین المللی کتاب تهران ازاصفهان 12اردیبهشت92 صبحانه/شام/پذیرایی/بیمه/اتوبوس هزینه37000تومان باکارت دانشجویی از15درصدتخفیف بهره مندشوید برای کسب اطلاعات بیشترعدد1رابه 3000630130بفرستید

سید علیرضا رئیسی

با سلام و عرض ادب و احترام شما را دعوت میکنم تا با نظر مبارک حقیر را خوشحال بفرمائید دیدگاه شما موجب پیشرفت در کارم خواهد بود پس منتظرم نگذارید بیش از این